Կապրեն միայն ուժեղները
Հարցազրույց «Սթար» սուպերմարկետների ցանցի գործադիր տնօրեն Վահան Քերոբյանի հետ

Հայաստանի իշխանությունները պետք է հասկանան, որ առաջընթացը հնարավոր է միայն առողջ մրցակցության պայմաններում:

Մարտի 17-ին «Սթար» սուպերմարկետների ցանցը բացեց իր 13-րդ սուպերմարկետը Երևանի Արաբկիր համայնքում: Ցանցը ներկայում ունի շուրջ 1200 աշխատող, 450 մատակարար և 250 այլ գործընկեր, իսկ շահառուների ընդհանուր թիվը մոտ 100 հազարի է հասնում՝ չհաշված հաճախորդներին:

«Սթարն» ունի նաև արտադրություն՝ սալաթի ու մսի արտադրամասեր, իսկ ապրիլին նախատեսում է բացել հացի նոր փուռ: Սուպերմարկետների ցանցի տնօրեն Վահան Քերոբյանն ասում է, որ նոր փռի գործարկմամբ Հայաստանում իրենք կդառնան ամենաորակյալ հաց արտադրողները: «Կապիտալի» հետ զրույցում նա ներկայացնում է ընկերության ռազմավարությունն ու ընթացիկ քայլերը՝ ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի պայմաններում:

- Ռուսաստանում պետությունը, ճգնաժամի դեմ պայքարի շրջանակներում աջակցություն է ցուցաբերում մի շարք համակարգաստեղծ ընկերությունների, օրինակ՝ «Պերեկրյոստոկ» խանութների ցանցին: Հայաստանում նման մոտեցում կա՞:

- Մինչև այժմ չի եղել: Սակայն օրերս Կենտրոնական բանկում հանդիպումներ եմ ունեցել, քննարկել ենք խնդիրները: Ամենայն հավանականությամբ, ինչ-որ քայլեր կձեռնարկվեն: Մենք այս պահին ուղղակի ֆինանսական օգնություն չենք խնդրում, մեզ միայն հարկավոր է, որ մեր մատակարարների հետաձգված վճարումները ֆակտորինգ արվեն: Մատակարարն արդեն դժվարությամբ է ապրանք բերում 60 օրով վճարման հետաձգմամբ, քանի որ ֆինանսավորման հնարավորությունները Հայաստանում շատ են սղացել: Մյուս կողմից՝ այժմ մենք վճարում ենք շատ ավելի արագ, քան միջին եվրոպական ցանցը: Մենք վճարում ենք միջինը 37-38 օր հետո, այն դեպքում, երբ Անգլիայում վճարում են 90 օր հետո, Միացյալ Էմիրություններում՝ 95 օր հետո:

- Խնդիրն առաջացել է փոխարժեքի քաղաքականության փոփոխությա՞ն հետ կապված:

- Ոչ, մինչ այդ էլ կար, սակայն դրամի արժեզրկումից հետո խնդիրն ավելի սրվեց, որովհետև բացի ֆինանսավորման հարցից՝ ավելացավ նաև արտարժութային ռիսկի նվազեցման հարցը: Արագ սպառման ապրանքների մասով (ձեթ, բրինձ և այլն) մատակարարող ընկերություններն աշխատում են ցածր մարժայով, հետևաբար փոխարժեքի մի փոքր շեղումն անգամ կարող է նրանց գործունեությունը ոչ եկամտաբեր դարձնել: Ներկայում մենք ԿԲ-ի, առևտրային բանկերի, Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի միջոցով փորձում ենք ֆակտորինգային մեխանիզմներն ուժեղացնել: «Էյչ-Էս-Բի-Սի Բանկ Հայաստանը» հետաքրքրություն է ցուցաբերում ֆակտորինգի նկատմամբ, «Արմսվիսբանկը» վաղուց է դա անում, շուտով «Ամերիաբանկը» կսկսի: Եվրոբանկը, ըստ երևույթին, կհատկացնի մինչև $5 մլն ֆակտորինգային ֆինանսավորում տեղական որևէ բանկի միջոցով: Հավանաբար դա կլինի «ՎՏԲ-Հայաստան» բանկը: «Էյչ-Էս-Բի-Սի Բանկ Հայաստանը» դա ուղղակիորեն անում է:

- Օրերս հայտարարեցիք բրիտանական HSBC բանկից $3 մլն երկարաժամկետ վարկի ստացման մասին: Ո՞ր ոլորտին եք ուղղելու գումարները:

- Վարկն ուղղվել է մատակարարներին վճարմանը, այսինքն՝ մտել է շրջանառու կապիտալի մեջ: Կարծում եմ՝ մինչև ապրիլի 10-ը մեր վճարումները 100%-ով կընկնեն հունի մեջ, ժամկետանց որևէ վճարում չենք ունենա: Բայց դա չի նշանակում, որ ամեն ինչ կկայունանա, քանի որ շուկայի վիճակը հիմա բարենպաստ չէ: Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամն արդեն այստեղ է, ներկա է, մարդկանց եկամուտները կտրուկ անկում են ապրում: Այն գնահատականները, որ Հայաստանի բնակչության եկամուտների 43%-ը դրսից ստացված տրանսֆերտներն էին, ճիշտ դուրս եկան: Տրանսֆերտների նվազման հաշվին կտրուկ նվազում է մարդկանց գնողունակությունը, ինչը խանութներում շատ լավ է զգացվում: Մարդիկ շատ արագ տեղափոխվեցին ռացիոնալ գնումների դաշտ: Այն ապրանքները, որոնք կես տարի առաջ վաճառքի առաջատարներ էին, հիմա  այնքան էլ լավ չեն վաճառվում: «Իմպուլսային», թանկ ապրանքները նույնպես լավ չեն վաճառվում այժմ:

- Իսկ ինչպե՞ս կգնահատեք ֆինանսավորման հայկական ռեսուրսը, օրինակ՝ առևտրային բանկերը և կառավարության օպերատիվ շտաբը:

- Մեր քույր ընկերություններից մեկը դիմել էր օպերատիվ շտաբին հասարակ խնդրանքով, որը մերժվեց: Դա մեզ ցույց տվեց, որ շատ բան չի կարելի սպասել օպերատիվ շտաբից: Չգիտեմ՝ նրանք ինչ չափանիշներով են ընտրում, բոլոր դեպքերում վերջին տարիների մեր աշխատանքային փորձը ցույց է տվել, որ հույսը միայն մեզ վրա պետք է դնենք: Վերջին վեց ամսում մենք փորձում ենք մեր ֆինանսավորումը հնարավորինս անկախ դարձնել տեղական ֆինանսական շուկայից՝ հաշվի առնելով, որ այն սահմանափակ է: Բացի այդ՝ տեղական ֆինանսավորումը դիտարկում ենք որպես «թունավոր պարտավորություններ»: Ստիպված ենք եղել հսկայական գումարներ վերադարձնել տեղական բանկերին՝ կարճաժամկետ, բայց ենթադրվող վերաֆինանսավորմամբ վարկերով: Մեր բաժնետերերից մեկը՝ ՎԶԵԲ-ը, իր կողմից փորձելու է այնպես անել, որ մեր տեղական պորտֆելը վերաֆինանսավորվի իրենց կողմից տրված «սինյոր» վարկով: Բանակցում ենք նաև Միջազգային ֆինանսական կորպորացիայի (IFC) հետ՝ վարկ ստանալու համար: Կարծում եմ՝ մինչև կիսամյակի վերջ որոշակի արդյունք կունենանք:

- Չնայած սպառողական պահանջարկի ակնհայտ անկմանը՝ ձեր ցանցն ընդլայնվում է: Այս ռազմավարության ընտրությունն ինչո՞վ է պայմանավորված:

- Հաշվի առնելով այսօրվա իրավիճակը՝ մենք զարգացման արագությունը փոքր-ինչ դանդաղեցրել ենք: «Պարտեզը» [նկատի ունի Արաբկիր համայնքում բացված նոր խանութը] բացելուց հետո մոտ չորս ամիս ոչ մի այլ խանութ չենք բացի: Ուզում ենք հասկանալ, թե շուկան ինչպիսի փոփոխությունների է ենթարկվում: Այս իրավիճակի մեջ կան նաև դրական տարրեր: Շուկայի զարգացումը ցույց է տալիս, որ կապրեն միայն ուժեղները: Հիմա մեր խանութների հաճախորդների թիվը 10-12%-ով ավելի է, քան անցյալ տարվա նույն ժամանակահատվածում: Դա մեր գնային քաղաքականության, տեսականու և ակցիաների շնորհիվ է: Ուրիշ բան, որ այցելուները հիմա ավելի քիչ են ծախսում: Մենք ապրանքները դասակարգում ենք երեք խմբի՝ basic, better և best: Basic-ը ամենաէժան, ամենախնայողական դասի ապրանքներն են, և պահանջարկը հիմա կենտրոնացած է այդ խմբում: Դա բերում է նաև մեր եկամուտների նվազման, քանի որ թանկ ապրանքները վաճառում ենք ավելի մեծ մարժայով:

- Լողացող փոխարժեքին անցնելուց հետո որոշ մատակարարներ և խանութներ բարձրացրին գները: Որքանո՞վ եք կարողանում հակազդել գների արհեստական բարձրացմանը:

- Այս օրերին մենք ինտենսիվ բանակցել ենք թե՛ պետական մարմինների, թե՛ մատակարարների հետ: Մենք սոցիալական պատասխանատվություն էինք զգում ստեղծված իրավիճակում և փորձել ենք հանդարտացնել կրքերը, սերտորեն համագործակցել ենք Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի հետ: Մյուս կողմից՝ մատակարարների հետ առցանց բանակցությունների մեջ ենք եղել՝ փորձելով զսպել նրանց կողմից գների անհիմն բարձրացումը կամ հասկանալ գնի բարձրացման հիմնավորումը: Փորձել ենք նաև որոշակի խորհուրդներ տալ՝ ինչպես անել, որ գները չբարձրանան: Մի քանի մատակարարներ դեռ փետրվարին, էլի մեր խորհրդով, բանկերի հետ մտան բանակցությունների մեջ և ստացան արտարժույթի ֆորվարդային պայմանագրեր: Դա թույլ է տալիս, օրինակ, ապրիլի 30-ին դոլար ստանալ 316 փոխարժեքով: Մենք էլ ենք մտածել բանկերի հետ նման ֆորվարդային պայմանագրեր կնքել մեր անունից, որպեսզի հետո հեշտացնենք մատակարարների հետ հարաբերությունները, սակայն դա մեր հիմնական գործառույթը չէ, և գումարն էլ մեծ կլիներ, ուստի հորդորում էինք, որ դա մատակարարներն անեն: Այն մատակարարները, որ անսացել են մեր խորհրդին, հնարավորություն են ստացել առաջին փուլում գները չբարձրացնել: Որոշ մատակարարների էլ խնդրել ենք ճշտել հարաբերություններն իրենց մատակարարների հետ: Արդյունքում որոշ շատ հայտնի ապրանքանիշների, օրինակ՝ Loreal-Garnier-ի դրամային վերջնական գները դարակաշարերում ընդհանրապես չփոխվեցին: Այսինքն՝ մատակարարները անմիջապես վերագնահատեցին պահեստները և փոխհատուցում ստացան մայր ընկերությունից: Նույնը վերաբերում է ծխախոտի դիստրիբյուտորներին: Ծխախոտի գները մարտին ընդհանրապես չեն փոխվել, մինչ այդ փոքր-ինչ բարձրացել էին ակցիզների և այլ պատճառներով, իսկ փոխարժեքի հետ կապված որևէ գնային փոփոխություն չի եղել:

- Ակնարկեցիք, որ ճգնաժամից դուրս կգան ուժեղները: Իսկ որքանո՞վ է մրցակցությունը Հայաստանում առողջ:

- Դա իսկապես շատ լուրջ խնդիր է: Մենք ունենք երկու տեսակի մրցակցություն: Մրցակիցներից մեկը փողոցն է ու փոքր խանութները, մյուսը՝ ցանցերը: Փոքր և միջին խանութները դեռ հարկային դաշտ չեն մտել, ինչքան էլ որ հարկային մարմինները ոգևորված բացականչեն, թե շահող կտրոնների գաղափարն աշխատում է: Դա այդպես չէ: Որոշ ժամանակ է անցնում, և բոլորը հետ են գնում իրենց հին, սիրած մեթոդներին: Ինչ վերաբերում է մեր հիմնական մրցակիցներին, ապա այստեղ խնդիրն ավելի գլոբալ բնույթ ունի: Հայաստանի իշխանությունները պետք է հասկանան, որ առաջընթացը հնարավոր է միայն առողջ մրցակցության պայմաններում: Եթե չապահովվեն այդ պայմանները, նոր ներդրումների և մրցունակ բիզնեսների հույս կարող ենք չունենալ: Հայաստանի վերջին տարիների զարգացումները ցույց են տալիս, որ հաստատակամորեն հետ ենք շարժվում մրցունակության գլոբալ զեկույցներում: Սկսեցինք 83-րդ տեղից, հիմա աշխարհում 109-րդն ենք: Հայկական ձեռնարկությունները պետք է ձգտեն մրցունակ լինել ոչ թե այս 30 հազ. քառ. կմ տարածքում, այլ գոնե տարածաշրջանում:

- Ձեր ասածից բխում է, որ ՀԴՄ շահող կտրոնների գաղափարը ձեռնտու է ձեզ, չնայած խանութների մի մասը դժգոհ է:

- Այո, մեզ շատ ձեռնտու միջոցառում է: Մենք վաղուց թափանցիկ ենք աշխատում, «ժամանակից շուտ» այդ ծանրությունները մեզ վրա վերցրել ենք: Թափանցիկ աշխատելը նշանակում է ավելի շատ հարկ, նշանակում է շատ ավելի դժվար բանակցություններ մատակարարների հետ, նշանակում է շատ ավելի մեծ ռիսկեր, ավելի բարձր գներ և ավելի ցածր մարժաներ:

Զրուցեց Սամվել Ավագյանը