Արդ­յու­նա­վետ ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թյան իրա­վունք 
Զինե՞լ, թե՞ չզինել քաղաքացուն

Մարտին Մարտիրոսյան

Արդյունավետ ինքնապաշտպանության իրավունքից մեր հասարակությունում զրկված է բնակչության ամենախոցելի, ամենաանպաշտպան հատվածը:

Քաղաքացիական հասարակության առաջամարտիկները քաղաքացու իրավագիտակցություն, իրավական պաշտպանվածություն, սեփական իրավունքների համար պայքարելու վճռականություն քարոզելուց առաջ մոռանում են անդրադառնալ կարևորագույն մի հանգամանքի և ոչ միայն անդրադառնալ, այլև պայքարել դրա համար:

Խոսքն արդյունավետ ինքնապաշտպանության, հետևաբար և զենք կրելու իրավունքի մասին է. ոչ թե Զենքի մասին ՀՀ գործող օրենքով նախատեսած զինատեսակներով, այլ քողարկված ձևով ատրճանակ կրելու իրավունքն է աշխարհում ընդունված միակ արդյունավետ միջոցը:

Այն ընդունված է աշխարհի բազմաթիվ երկրներում և ոչ թե չկայացած պետություններում, այլ Եվրոպայի ամենազարգացած երկրներում: Թե ինչո՞ւ չկա այսպիսի քննարկում Հայաստանում, դժվար է ասել: Հավանաբար պատճառներից մեկն էլ այն է, որ զենք ունենալու շահագրգռվածություն ունեցողներից գրեթե բոլորն այդ զենքն արդեն կրում են կամ էլ զինված թիկնապահներ ու պահակներ ունեն:

Հետևաբար, հասարակության ամենաանպաշտպան և խոցելի խավն է այսօր, որ չունի արդյունավետ ինքնապաշտպանվելու իրավունք. բնական մի իրավունք, որից մարդուն, քաղաքացուն զրկելը թերևս ամենաստոր երևույթն է պետության կողմից, առավել ևս, որ այդ նույն պետության իրավապահ մարմինները պարբերաբար հայտարարում են հանցավորության աճի մասին՝ մեխանիկորեն ընդունելով սեփական անզորությունն ու թուլությունը, քաղաքացու պաշտպանությանը կոչված գործառույթների կատարման անընդունակությունը:

Բոլոր այն երկրները, որոնք չեն տալիս քաղաքացուն քողարկված ձևով ատրճանակ կրելու իրավունք, այսօր ընդունում են իրենց ձախողումը հանցավորության դեմ պայքարում:

Անդրադառնանք միջազգային փորձին:

1996թ. Ավստրալիան խստացրեց զենքի մասին օրենքը՝ զրկելով քաղաքացիներին կացարանից դուրս ատրճանակ կրելու իրավունքից, դրան հաջորդած տասնամյակում գրանցվեց զինված կողոպուտի 56% աճ:

1997թ. Մեծ Բրիտանիան հետևեց Ավստրալիայի օրինակին և դարձյալ ոչ մի օգուտ չքաղեց: Պետությունը ստացավ ճիշտ հակառակ պատկերը՝ մեկ տասնամյակում բռնությամբ զուգորդված հանցագործությունների աճը կազմեց 88%, զինված կողոպուտինը՝ 101%, բռնաբարություններինը՝ 105%, իսկ սպանությունների թիվն աճեց 24%-ով:

ԱՄՆ Սահմանադրության երկրորդ լրացման համաձայն՝ զենք պահելու և կրելու մարդու իրավունքը չպետք է ոտնահարվի: ԱՄՆ այն նահանգներում, որտեղ թույլատրված է զենքի քողարկված կրումը, հանցավորության աստիճանը զգալիորեն ցածր է, քան այն նահանգներում, որտեղ այն թույլատրված չէ:

Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի տվյալներով՝ վերջին տասնամյակում ԱՄՆ-ում հանցագործության կատարման ժամանակ սպանված ամեն երրորդ չարագործին գնդակահարել են հարձակման ենթարկվածները, մյուսներին սպանել են ոստիկանները:

ԱՄՆ այն նահանգներում, որտեղ թույլատրված է զենք կրելը, 21 տարին լրացած յուրաքանչյուր քաղաքացի դատարանում հատուկ քարտ է լրացնում, լուսանկարվում է, թողնում է մատնահետքերը, վճարում մոտ $100 և սպասում դատարանի թույլտվությանը. երեք ամսվա ընթացքում ստուգելով հայտ ներկայացրած քաղաքացու տվյալները՝ դատարանը կա՛մ մերժում է, կա՛մ թույլատրում:

Մերժում են դատվածություն ունեցողներին և հոգեկան հիվանդներին: ԱՄՆ-ում այսօր քաղաքացիների ձեռքին 200 մլն զենք կա:

2005թ. Բրազիլիայի իշխանություններն անգամ հանրաքվե անցկացրին այդ հարցով: Բրազիլացիների 65%-ը կողմ արտահայտվեց զենք կրելու իրավունքին: Գերմանիան, Իտալիան, սկանդինավյան երկրները, մերձբալթյան հանրապետություններն այդ իրավունքը վաղուց են տվել իրենց քաղաքացիներին:

ԱՊՀ երկրներից Մոլդովան, քաղաքացիներին թույլատրելով ատրճանակ կրել, հանցավորության մակարդակը գրեթե կիսով չափ կրճատել է: Շվեյցարիայում, Նորվեգիայում և Ֆինլանդիայում, որտեղ չափահաս բնակչությունը մասսայաբար զենք է կրում, հանցագործության ամենացածր մակարդակն է:

Շվեյցարիայի իշխանությունները պարբերաբար դիմում են քարոզչական արշավների՝ փորձելով հատկապես կանանց խրախուսել իրացնել իրենց իրավունքը՝ կրճատելով բռնաբարության փորձերի վիճակագրությունը:

Ատրճանակի օրինականացումից բացի՝ շատ կարևոր է հատկապես այն առանց ցուցադրելու կրելու հանգամանքը, քանի որ այդպիսով յուրաքանչյուր քաղաքացի, եթե անգամ չունի զենք, հանցագործի կողմից դիտարկվում է իբրև զենքի պոտենցիալ կրող:

Իսկ բոլոր այն հակափաստարկները, թե օրենքի ընդունումից հետո կսկսվեն զանգվածային փոխհրաձգություններ, հենց զենք ստանան քաղաքացիները, թոկից փախած շան նման կհարձակվեն միմյանց վրա, պարզապես աբսուրդ է հիշեցնում:

Իհարկե, այն կենցաղային սպանությունները, որոնք այսօր կատարվում են հացի դանակով, կացնով կամ արդուկով, հնարավոր է և ատրճանակով իրագործվեն, բայց դա չի նշանակում, որ մարդուն պետք է զրկել արդյունավետ ինքնապաշտպանվելու իրավունքից. զենքը օրենք հարգող, գիտակից քաղաքացիների ձեռքին միայն բարձրացնում է հասարակական անվտանգության մակարդակը:

Իզուր չէր Մահաթմա Գանդին, որը քաղաքական պայքարի խաղաղ մեթոդների մեծագույն քարոզիչ էր, պահանջում վերացնել բրիտանացի գաղութարարների պարտադրած զենք կրելու արգելքը, իզուր չէր դալայ-լաման դպրոցական աղջնակի հարցին, թե ինչպե՞ս վարվել զինված հանցագործի հարձակման դեպքում, արդարացված էր համարում պաշտպանվել սեփական զենքով՝ առանց գլխին կրակելու:

Հանցագործներն առանց օրենքի էլ չափազանց լավ են զինված, և սպանությունների մեծ մասը կատարվում է չգրանցված զենքով: Իսկ այս դեպքում գրանցված, վաճառքի ժամանակ մեկ անգամ կրակած և պարկուճի տվյալները գրանցամատյանում թողնելուց հետո զենքը հայտնվում է վերահսկողության տակ:

Վերջապես, տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում բացվում է ծառայությունների մի նոր ոլորտ. հրաձգարաններ, դասընթացներ, ի վերջո՝ հրաձգություն մարզաձևի զարգացում: Նույն ճգնաժամի պատճառով փոքր և միջին բիզնեսը ֆինանսական ծանր դրությունից ելնելով՝ ի վիճակի չէ սեփական խանութի կամ ձեռնարկության անվտանգության համար դիմել պահակային բիզնեսի ծառայություններին՝ խուսափելով լրացուցիչ ծախսերից:

Եվ առավել կարևորը, բոլորը կհամաձայնեն, որ արդյունավետ ինքնապաշտպանության իրավունքից մեր հասարակությունում զրկված է բնակչության ամենախոցելի, ամենաանպաշտպան հատվածը:

Հակառակ կարծիքների համար ևս հրապարակը բաց է, իսկ ամենացավալին քննարկման բացակայությունն է: